Нарадзіўся:
30 верасьня 1931
Слабада, Лагойскі раён, Менская вобласьць, БССР

Грамадзянства:
Нацыянальны сьцяг Беларусі Беларусь

Род дзейнасьці:
паэт, грамадзкі дзеяч

Гады творчасьці:
з 1946

Не павераць, напэўна, нашчадкі,
Што такія былі ў нас парадкі,
Што дурнілі нас так верхаводы –
Ненавіснікі нашай свабоды,

Нашай мовы, і кнігі, і песні,
Нашых скарбаў і нашых святынь, -
Усяго, што мы ў душах пранеслі
Праз стагоддзяў смяротную стынь.

Як жа сталася, як гэта выйшла,
Што пад выжлаю шчэрыцца выжла,
А пад быдлам скацініцца быдла,
А пад хлусам крыўляецца хлус,

Родныя дзецi

 

Вечар у полі

Да працы прагны, дуж і спрыцен, Сягоння зноў апошні круг Тамаш зрабіў амаль упрыцем, Калі ўжо дзень даўно патух. Матор прывычна заглушыўшы, Саскочыў долу, на пракос,- Глядзіць: Сцяпан шыбуе шыбка Па канюшынішчы наўскос. - Сілком забраць цябе хачу я,- Сказаў з усмешкай уваччу. - Не бойся: тут не заначую - Вячэры я, брат, не ўпушчу. Дамоў ішлі - спачатку "сценкай" Між двух палеткаў, а затым - Цераз бярэзнік, вогкай сцежкай, Праз роў з альшэўнікам густым. - Вось тут, ты помніш, з-пад узроўя Крынічкі білі - побач дзве. Вада была - залог здароўя! Глынеш - святлее ў галаве! Няма ўжо іх... Ва ўсім наўколлі - Нідзе няма ўжо ні адной. Кароў і тых пастух у полі З карыта поіць - прывазной! Ну, растлумач мне, калі ласка, Ты ўсё ж вучоны, чорт вазьмі: Як выйшла гэткая няўвязка Паміж прыродай і людзьмі? Бяром выдатныя ўраджаі, Жывём - дай божа! Грэх маніць. А тых крынічак - не хапае, I іх нічым не замяніць. Бывае, млееш у кабіне Ад духаты, гарачыні - I забулькоча ва ўспаміне Струмень крыштальнай чысціні. З якою радасцю прыпаў бы Да ручайка - зрабіць глыток! Як смачна твар апаласкаў бы! Як адышла б душа, браток! Ды іх няма!.. Без іх жа дару Не тыя ўжо лажкі, раўкі, I ўвесь куток, дзе гаспадару, Якісь для сэрца не такі! А ці ж я тут ару і сею Без сэрца? Робат я хіба? Усё, здаецца, разумею, А вось... грызе парой журба. - Прывыкнеш, брат... Пытанне часу. Сяло не будзе без вады. Не ўсё ільга зрабіць адразу - На штось спатрэбяцца гады. Ты сам, паколькі ты не робат, Праб'еш тут колькі свідравін, Калонак з помпамі наробіш - I свой заглушыш успамін. - Наўрад ці я калі прывыкну! От дзеці,- дзеці - іншы сказ. Іх не паілі мы крынічнай Жывой вадой - як колісь нас. Ім прывыкаць і непатрэбна Да перайначанай зямлі: Усё, што добра тут ці дрэнна, Яны з калыскі прынялі. Яны не ведаюць, напрыклад, Што значыць летняю парой - У самы сквар, у самы прыпар - Крынічка ў полі пад гарой. Але аднойчы ўбачаць дзесьці - Уцямяць, што гэта за цуд,- I ў горкай крыўдзе нашы дзеці Нам страшны вынесуць прысуд. "Чаму, за што вы нас, спытаюць, Такіх пазбавілі даброт?.." Бацькі дзяцей не абкрадаюць - Спакон было так, з роду ў род! А свідравіны... свідравіны - Мы робім іх ужо даўно. Прыедуць хлопцы-здаравілы - I ў пекле, брат, дастануць дно!.. Сцяпан любіў гаворку брата - За вастрыню, дасціпнасць, соль; Хоць груба скажа - але трапна, Хоць рэзкі выраз - але свой. Пасля хадульных, посных, плоскіх Клішэ, што ў коле чуў сваім,- Ён слухаў мову роднай вёскі, Як райскі спеў, як боскі гімн. I сам вяртаўся непрыкметна Душой ва ўлонне хараства, Што тут жыве спакон, спрадвечна, Як лес, як дрэвы, як трава... - У нас тут лектар быў тым летам - Паважны муж, не са шпаны, I ўвесь такі інтэлігентны - Ажно трашчаць на ім штаны. Я і яму сказаў: "Шаноўны, Мы губім шмат зямных дароў!" Згадзіўся. Кажа: "Безумоўна, Вада ў зямлі - што ў жылах кроў. Мы даражыць ёй мусім вельмі. Ды ёсць, няможна забываць, Звышактуальныя праблемы: Пра моц дзяржавы трэба дбаць! Калі мы мір не забяспечым, Не зможам гібель запыніць - Дык будзе некаму і ў нечым Ні папракаць нас, ні вініць..." Я доўга думаў - я ж маруда! - Над тым, што лектар адказаў, I - ад цябе таіць не буду - Канцы з канцамі не звязаў. Такой трывожнаю часінай, Назло шалёнаму звяр'ю - Для справы міру трэба ўсім нам Яшчэ мацней любіць зямлю! Любіць зямлю! I не наогул, А - гэту! Нашу! Дзе жывём! Во з гэтым полем, з гэтым логам, З касьбою гэтай і жнівом!.. Сцяпан зірнуў с цяплом на брата I за плячо абняў рукой. - А што ты ўспыхнуў гэтак раптам? Я ж не спрачаюся з табой! - Дык паспрачайся! Я - саўгасны Рабочы, я - не дыпламат, I мне патрэбен цалкам ясны На справу гэтую пагляд. Таму і ўспыхваю, што бачу: Сяму-таму між нас з рукі - На звышпраблему, звышзадачу Валіць уласныя грахі. Сваё нядбальства ды паскудства Напругай часу апраўдаць - Усё адно, маўляў, для людства Дарогі ў заўтра не відаць. Калі ўвесь свет, уся планета, Маўляў, вісіць на валаску,- Якая можа вабіць мэта - Няўцямна толькі прастаку. I вось, ад будучыні вольны, Сабе гаворыць спажывец: Усё вазьмі, што ўзяць ты здольны - Бо заўтра можа быць канец! А я лічу: у небяспечны I трудны час - наадварот: Стакроць мацней павінен сведчыць Свой гарт і вытрымку народ. То слабы духам недавярак Адно і думае штодня - Каб як паболей зжэрці скварак Ды болей выжлукціць віна. Хто гэтак чуецца сягоння, Той - панікёр і дэзерцір,- Хто толькі ў горла цягне-горне, Пакуль пад ім не рухнуў мір. А мы... Хіба мы з племя кволых? Нам - страціць веру ў лёс зямлі? Тады - чаму ж мы ў гэтых долах Крынічкі-рэчачкі звялі?.. Тамаш замоўк... "Але й зацяты!" - Падумаў з гонарам Сцяпан. - Глыбока плужыш ты, чарцяка! Хоць пасылай цябе ў ААН! А што? Свайго ты роду-племя Не пасаромеў бы, браток. Душой і сэрцам у праблеме. Глядзіш і ўдалеч і ў выток!.. Сцяпан быў рад такому шанцу Пабыць сам-насам з Тамашом, I не хацеў зусім спяшацца, I шкадаваў, што блізка дом. - Жартуй... А я сачу і знаю, Куды пасоўваецца свет: Я ўсю палітыку чытаю,- У нашай хаце - пяць газет! Ну, праўда, дзве - не для дарослых, А для маіх "тамашанят". I па вясковых тэмах розных, Што тычыць нас, чытаю шмат. Нядаўна хтось пісаў талковы, Што сотні тысяч тон у год Жывога хлеба са сталовых Ідзе ў адход - ляціць за плот. Не кілаграм, не пуд, не цэнтнер, Не тона нават і не дзве, А сотні тысяч тон! На вецер! Таго дабра, чым свет жыве! Як прачытаў - такая крыўда Мне сцяла сэрца між рабёр, Што асушыў адзін паўлітра I плакаў моўчкі, як бабёр! Рашыў: да д'ябла сівер зольны! Да д'ябла трактар і плугі, Калі мой труд, мой плён мазольны Такі людзям не дарагі! На сметнік - хлеб! Духмяны! Смачны! I гэта ў нас, дзе сам народ - I гаспадар, і распарадчык Усіх багаццяў і даброт! А дзе прычына? Ты - не знаеш? Ну, а хто-небудзь знае ўсё ж? А можа, ў тым, што ты купляеш Бясцэнны скарб за дробны грош? Закону вартасці, здаецца, Нікому нельга парушаць. Ну, а другое - дармаедства: I з ім штось трэба вырашаць! Тут, дзе ад веку не хадзілі Дзяды без чорных мазалёў,- Мы тымчасове напладзілі Нямала трутняў-гультаёў. Ад дармаедства ўся распуста: Нішто душу не губіць так, Як незаробленая луста, Якою сыціцца лайдак. Яшчэ на бацькавым, паршывец, А ўжо такі кіндзюк нясе I так нахабна ўжо фальшывіць - Што бог сам рукі атрасе! Мужыцкі сын - ці ж не пагана! - Не хоча працы чорнай знаць: Пачаў, ці бач, хварэць на пана! Узяўся панства спаганяць! Бяжыць туды, дзе ўтульна, чыста,- Хоць за падсобка, за слугу... А я, брат, поля адракчыся Ужо да смерці не змагу. Навек прырос да ніў зялёных, Да шэпту жытніх каласоў, Да чысціні блакітнай лёну, Да суму светлага аўсоў. Без іх мяне зламала б скруха Так, што не даўся б і лячыць... Пастой хвіліначку, паслухай, Як жыта хораша маўчыць!.. Браты спыніліся. Над полем Плыла, гусцела цішыня. Духмяным дышучы настоем, Пацела нанач збажына. Яна маўчала, ды не спала,- У працы ўся была наўсцяж: Астаткі клёку дабірала... - Ну, зразумеў? - спытаў Тамаш. - А ўранку, раненька, як толькі Заззяюць росы ў далавах Ды промняў рынуцца патокі,- Які тут льецца водар-пах! А я, нібы па абавязку, Спынюся, далеч азірну I - разы два ці тры ўзацяжку На грудзі поўныя ўдыхну. I пах, і сонца, і прастору - Усё ўдыхну, вазьму ў сябе... Куды ж я з гэткага прастолу Сыду - у сонечным сяйве?.. Тамаш гарэзна, па-хлапечы, Хітнуў кудлатай галавой. - I не сыходзь! Адзіны вечны Прастол на свеце - гэты, твой! I ты - адзіны тут сапраўдны I валадар, і гаспадар. Палац твой - слаўны, трон твой - спраўны, Карона - свеціцца, як жар!.. Над жытам жаўранак успырхнуў, Штось шчабятнуў, бы ў сне, і знік. Сцяпан згадаў павер'е-прымху: "Нядобра - ноччу птушкі крык..." - Тамаш,- апомніўся ён нібы,- Па-мойму, тут, дзе мы стаім - Была дарога на Сялібы? Якраз ля гэтых во хваін?.. - Была... I добрая дарржка! - А ездзяць як туды? Наўкруг? - Ніяк не ездзяць. А навошта? Ад тых Сяліб сышоў і дух. Сяліб даўно нямо ўжо, браце. Хто маладзейшы быў,- сюды, У цэнтр саўгаса, перабраўся, А хто стары быў,- на клады. За ўсіх даўжэй сядзела пара Бабуль - да смерці не сышлі. Я знаў іх: Стэпка і Барбара, Абедзве п'янічкі былі. Адна ў адной віно цадзілі I пелі песню за сталом: "У крапіве нас нарадзілі, У крапіве мы і памром!" Нібыта самі песню склалі, Бо іх падворкі сапраўды Так крапівой пазарасталі, Што не прайсці было туды... - Тамаш, на ўсё глядзець нязвыкла, Што легла ў прах, што зарасло. Але, калі дарога знікла - Страшней, здаецца мне, за ўсё... Давай прысядзем, брат, на крушні. Бог з ёй, з вячэрай,- не ўцячэ. Паглянь: як тая печ у сушні - Каменні цёплыя яшчэ... Дарога... Колькі я з дзяцінства Папахадзіў калісь па ёй!.. Яна - жыцця майго часцінка, Душы зародачак маёй. Я помню ўсю яе на памяць - Дзе грунт быў цупкі, дзе пясок, I кожны куст, і кожны камень, I той бярвенчаты масток... Дарога ў гульні і забавы, Што бегла з кошыкам маім, Уся прапахлая грыбамі, Духмяным водарам малін... Дарога ў колкіх ранніх росах - Іх топча босы пастушок, I вяжа венікі з бярозак, I грае весела ў ражок... Дарога песень вечаровых - Між дзвюх купальскіх зараніц, I самых першых, хлапчуковых, Маіх да скону, таямніц... Усё адрэзана навечна - Так, каб і следу не знайсці, Каб зразумеў, што недарэчна За летуценнямі ісці. Каб не падумаў азірнуцца Ды не ўнушыў сабе назло, Што можна ў май жыцця вярнуцца, Як у знаёмае сяло... - Вось гэта правільна, я згодзен: Не варта марыць зноў пра май. А калі так - журыцца годзе, I ты па даўнім не ўздыхай. Табе, па-мойму, аж занадта Хапае сённяшніх турбот - I праз адкрыты свой характар, I ад людскіх непамыслот. Чыталі з Анцяй мы, канешне (А маме я не паказаў), Што пра твае рамансы й песні Шпачынскі гэны накілзаў. Мы за цябе перажывалі. Пісанне тое так і сяк Па сказу ўсё перажавалі: Басяк ён, братачка, басяк! - Не ён галоўны ў подлым спісе: Яго рукой вадзіў другі. А сам Шпачынскі... каб не спіўся, I крытык быў бы не благі. Ён пачынаў даволі храбра, На жаль - далёка не пайшоў, I на сягоння - лепшы сябра Усіх сталічных алкашоў. Прыходзіў потым - ледзь не плакаў, Прасіў прабачыць... Выгнаў вон: Мне завугольных патулякаў Прымаць з павіннай не рэзон. Хто дыктаваў яму - не прыйдзе Перапрасіць за тую муць. О, гэта страшны, хітры злыдзень! Іосіф Бэнсь яго завуць. Мы з ім вучыліся калісьці, Быў аднакурснікам маім. У творцы сам не здолеў выйсці - Рашыў мазгі ўпраўляць другім. Стаў тэарэтыкам мастацтва I ў кнігах хітра, неўпрыкмет Нам раіць з вотчынай расстацца, Каб пакарыць вялікі свет. Маўляў, касмічная арбіта Не прыме нашы "караблі", Бо надта ярка ў іх адбіта Аблічча роднае зямлі. Куды ён хіліць - зразумела. Ён сам ляцеў бы ўжо даўно Па той арбіце безыменнай,- Вось толькі крылаў не дано! А твор павінен мець адзнаку Сваёй зямлі,- інакш ён, брат, Такі ж без водару, без смаку, Як з гідрапонікі тамат. Мы не бязродныя на свеце I не бяздомныя ў жыцці. Чым дагарэць у пустацвеце - Лепш не ўзысці і не цвісці! Вось так аднойчы я і ўрэзаў, Калі на пленуме ён чоўп, Што мы, не цэнячы прагрэсу, Праз гэта трацім слухачоў. На павадку ісці мне раіць У снобаў. К чорту гэты зброд! Мяне не публіка цікавіць, Мяне цікавіць мой народ. А ён - штось іншае, васпане, Ён - нешта большае нашмат. Ён падрабляць пад вас не стане Ні густ, ні нораў, ні пагляд... - А што, той Бэнсь - такі ўплывовы? - Ён ходзіць капаць на мазгі Усім, каму не даспадобы Я за характар свой "благі". Маўчаць не ўмею, прытварацца, Стаяць навыцяжку "ва фрунт", Легальнай формай казнакрадства Аздараўляць свой базіс-грунт; Вясёлым быць, дзе трэба плакаць, Лавіць ківок, паклоны гнуць, Па нейчых тэзісах гагакаць, На сальны досціп рагатнуць... Сваім жыццём я замінаю Такім, як ён, спакойна жыць. Бянтэжу іх. Напамінаю Аб тым, што хочацца забыць. Што нельга з прагнасцю звярынай Хапаць наўзахап барышы. Што чалавек ўсё ж павінен Баяцца нечага ў душы... Гадаюць: "Што яму патрэбна? Відаць, да славы рвецца ўвесь..." А мне і слава - пыл патрэп'я, Удушны пыл, што вочы есць. Што значыць - слава? Колькасць цэшак? Эфір? Экраны? Тыражы? Якая слава можа ўцешыць, Калі ты сэрцам - на крыжы? У славу рвуцца жываглоты, А да таго, баліць каму, Яна пасля прыходзіць, потым, Як да Максіма, што ў Крыму... Яны не могуць разабрацца, Чаго хачу, што трэба мне? Зусім не шмат: любові брацкай! Сяброў - што здрада не кране!.. Прабач - за гэтую прамову. Расспавядаўся, бы ў царкве... Тамаш маўчаў. Глядзеў, як з рову Сівы туман да іх плыве; Як подых ночы ледзьве-ледзьве На вольхах кратае лісты, Як абярнуліся ў мядзведзяў Ядлоўцу цёмныя кусты... - Не знаю, як наконт сяброўства, А што датычыць... тут сказаць Я мушу коратка і проста: Пара з кім-небудзь лёс звязаць! Таму й не ведаеш адхлання, Што адзінокі ты, браток. Няма пры боку мілавання - Разблытаць дум тваіх маток. Ніхто не зможа быць у скрусе Такім апірышчам табе, Як жонка верная... Баюся, Каб не зачахнуў ты ў журбе. Табе б з настаўніцаю нашай, Альжбетай Францаўнай, у шлюб. Была б - ні з кім не параўнаўшы - Сям'я! I ты ёй быў бы люб!.. - Тамаш! Я думаў, ты параіш Каго з няшчыпаных дзяўчат... Я ж не стары яшчэ таварыш! Мне б і каляску пакачаць... - Э, не-е, брат! Гэткай - не параю. Нашто - зялепуха, сырэц? Ты хочаш мець без конца-краю Турбот - і ў рэўнасці старэць?.. А вось яна - жанчына-дзіва! Такія - рэдкасць на вяку. Яна б табе і нарадзіла - Яна ж уся яшчэ ў саку! Што трэба бабка: ў самым леце, У блаславёнай той пары, Калі ўспрымаюцца найлепей Усе жаноцкія дары! Адно што будзе трудна досыць - Як кажуць, клінам выбіць клін: Жанчына гэта ў сэрцы носіць Якісьці сонечны ўспамін. Яна крыху сябруе з Анцяй I ёй душу адкрыла нейк: Яшчэ ў студэнцкім інтэрнаце Так пакахала - што навек. Пасля там здарылася нешта - I хлопца страціла яна. Сказала Анці: "Ну, канешна ж, Была дурной: мая віна!.." Дванаццаць год ужо ў разводзе. Уночы - плача, днём - пяе. I ні адзін яшчэ, ніводзін Не дакрануўся да яе!.. - Так і сказала Антуніне? - А што? Дзівіцца тут не след: Жанчына можа, брат, жанчыне I болей выдаць "пад сакрэт"... Сцяпан устаў - аж камень з крушні Скаціўся, грукнуўшы ўначы. - Хадзем! - сказаў.- Тут морак душны. I - просьба: трошку памаўчы... "Няўжо я ляпнуў штось не тое? - Сумеўся здзіўлены Тамаш.- Ах, поле роднае, жытное, Хоць ты самотніка разваж!.."